Historia Kościoła Farnego
Robert Grochowski

   Do wzniesienia nowego kościoła przyczynił się przede wszystkim starosta bydgoski Jan I Kościelecki {1457-1475), po nim rolę mecenasów przejęli przedstawiciele bydgoskiego patrycjatu, głównie z możnej i wpływowej rodziny Łochowskich.

Już w 1466 roku w częściowo ukończonej świątyni zaczęto odprawiać nabożeństwa, jednak budowa trwała jeszcze blisko czterdzieści lat, ostatecznie ukończono ją około 1502 roku - odtąd fara miała za patronów św. Mikołaja i Marcina. Tak długi okres budowy nie mógł być spowodowany wyłącznie trudnościami natury technicznej, opóźnienia wynikały zapewne również z takich przyczyn, jak powtarzające się pożary miasta oraz ograniczone możliwości finansowe samorządu i miejscowych mecenasów kultury. Pamiętać bowiem trzeba, że niemal równocześnie powstawało wtedy w Bydgoszczy kilka okazałych budowli, wymagających znacznych nakładów finansowych.

Lokalizacja kościoła dobrze świadczy o zmyśle architektonicznym i poczuciu piękna budowniczych dawnej Bydgoszczy. Farę wzniesiono bowiem w bezpośrednim sąsiedztwie centrum miasta - jakim był wówczas rynek - a nadto w malowniczym zakątku nad Brdą, w pobliżu jazów nad rzeką. Dzięki takiemu położeniu zapewniono wiernym zarówno łatwy dostęp do świątyni z różnych stron miasta, jak też atmosferę ciszy, spokoju i powagi podczas obrzędów religijnych.

Warto powiedzieć również, że do połowy XVII wieku Fara była jedyną świątynią znajdującą się w obrębie murów miejskich – pozostałe, łącznie z klasztorami, znajdowały się na przedmieściach: Kujawskim, Poznańskim i Gdańskim.  Akta wizytacji kościelnych z XVI-XVIII w. wymieniają w świątyni zawsze dziewięć bądź osiem ołtarzy, co oznacza, że ich liczba niemal nie ulegała zmianom. Natomiast bardzo poważnym wahaniom ulegała liczba kaplic, czyli niewielkich zamkniętych przybudówek dostawianych do głównej bryły kościoła.

Kaplica św. Anny -  zbudowana w 1555 roku, odnowiona w 1636 dzięki pomocy finansowej bydgoskiego burmistrza Marcina Orłowity. Położona była w południowej części fary, na wschód od wieży

Kaplica św. Szczepana -  wzniesiona w 1605 roku przez landwójta i mieszczanina bydgoskiego Stefana  Bogurskiego. Zlokalizowana była w południowej części fary, na wschód od wieży, przy prezbiterium.

Kaplica św. Jana Ewangelisty – zbudowana w 1612 roku przez bydgoskiego mieszczanina Adama Rychłowskiego, pierwszego miejscowego protektora Zakonu         Jezuitów. Stała w południowej części fary, na zachód od wieży.

Kaplica św. Sebastiana i Fabiana  - ufundowana w 1636 roku przez Sebastiana Ossowskiego, bydgoskiego mieszczanina, najprawdopodobniej szlacheckiego pochodzenia. Znajdowała się ona w północnej części Fary. Kaplica zachowała się do naszych czasów - obecnie nosi nazwę św. Krzyża.
 

 dalej