Mury Miejskie Bydgoszczy
Robert Grochowski

   Do fundamentu, być może na całej długości obwodu obronnego dostawiona była wtórnie ława kamienna, wzmacniająca jego statykę i chroniąca przed podmywaniem przez wodę z fosy. Powyżej fundamentu mur wykonany był w technice ,,opus emplectum”, a jego wypełnisko stanowiły kamienie i fragmenty cegieł spojone zaprawą wapienną.

 Powyżej wysokości około 2,5  m mur zbudowany był jako pełny, to znaczy iż na całej swojej szerokości wznoszony był tylko z cegły. Zwieńczenie stanowił blankowany krenelaż zaopatrzony w strzelnice. Chodnik obronny nie był zadaszony i miał szerokość około jednego metra.

Mur obronny wzmocniony był pięcioma basztami: dwoma prostokątnymi, zbudowanymi na przełomie XV/XVI wieku, oraz trzema półokrągłymi, datowanymi na wiek XVI. Ich zadaniem była nie tylko obrona przedpola fosy, ale również prowadzenie ognia flankującego wzdłuż kurtyn, czyli odcinków muru pomiędzy basztami.

Przy drogach wylotowych z miasta ulokowane były bramy, początkowo drewniane, później w XVI wieku murowane. Były to piętrowe, przystosowane do obrony przejazdowe wieże bramne, zbudowane na planie prostokąta. Zaopatrzone były w masywne, dwuskrzydłowe wrota, oraz opuszczaną bronę (kratę). We wschodniej części Bydgoszczy, przy skrzyżowaniu ulicy Długiej i Podwale znajdowała się Brama Kujawska, w zachodniej, u wylotu ulicy Długiej Brama Poznańska, natomiast w północnej, przy moście przez Brdę Brama Gdańska.

Ta ostatnia, prawdopodobnie po zniszczeniach podczas ,,potopu szwedzkiego” została translokowana i odbudowana po północnej stronie Brdy, przy końcu ulicy Mostowej. Tworzyła ona zwarty system obronny z otoczonym murem klasztorem karmelitów.

Mur obronny miasta Bydgoszczy. Rekonstrukcja autora.

Niewielka furta w wale strzegła natomiast mostu prowadzącego na zamek. Od wschodu miasto osłaniała fosa zamkowa i parkan, czyli masywnie zbudowana drewniana ściana, zaopatrzona w strzelnice i dla obrony przed ogniem oblepiona gliną. W drugiej połowie XVII wieku, tuż obok parkanu zbudowany został wał ziemny, który zapewne ciągnął się od Bramy Kujawskiej do Brdy. Na przedpolu obwodu obronnego znajdowała się fosa miejska, o szerokości około 15 m, zasilana wodami Brdy Młynówki i połączona z fosą zamkową. Pewne znaczenie militarne miał otoczony murem Kościół Farny, oraz niektóre budowle ulokowane na Przedmieściu Gdańskim, takie jak klasztor karmelitów i kompleks spichrzy miejskich.

 dalej