Zamek bydgoski
Robert Grochowski

 Według zgodnego świadectwa kronik Janka z Czarnkowa i Jana Długosza zamek wzniesiono z polecenia króla Kazimierza Wielkiego. Budowa warowni mogła ruszyć dopiero po odzyskaniu miasta z rąk krzyżackich w 1337 roku, kiedy to na mocy porozumienia w Wyszehradzie władca Czech Jan Luksemburski przekazał Polsce w warunkowe posiadanie niektóre ziemie, w tym m.in. kasztelanię bydgoską.

Bardziej prawdopodobne jest jednak, że prace rozpoczęto dopiero po zawarciu pokoju w Kaliszu w 1343 roku, unormowanie stosunków z Zakonem stworzyło bowiem odpowiednie warunki do inwestycji budowlanych w strefie przygranicznej. Wzniesione wówczas warownie w Wieluniu, Nakle i Bydgoszczy oraz w wysuniętym na północ Kamieniu i na zachód Międzyrzeczu skupiały się wzdłuż doskonale nadającej się do obrony linii Noteci. Nowo budowane lub modernizowane stałe punkty oporu w znaczący sposób wzmacniały obronność regionu, jak również stanowiły ważne centra administracyjne i gospodarcze.

Brak źródeł pisanych uniemożliwia określenie czasu budowy zamku, jednak przykłady z innych ośrodków pozwalają sądzić, iż musiała ona trwać przynajmniej 10-15 lat. Wystawiony w 1346 roku przywilej lokacyjny Bydgoszczy przynosi informację, iż miasto miało zająć równinę w pobliżu miejscowej warowni, określonej łacińskim terminem castrum - wprawdzie określenie to może oznaczać zarówno drewniane grody jak i murowane zamki, to jednak powszechnie przyjmuje się, iż od końca XIII wieku termin ten oznaczał wyłącznie obiekty murowane. Taką interpretację potwierdza również dokument lokacyjny, w którym czterokrotnie wzmiankowany jest burgrabia.

Zamek bydgoski, widok od południa. Fragment miedziorytu rysunku E.J. Dahlbergha z 1657 roku.

W tym okresie mianowani przez króla burgrabiowie i starostowie rezydowali w twierdzach murowanych, co odróżniało ich od kasztelanów drewnianych grodów. Jest więc prawdopodobne, iż w momencie lokacji miasta w 1346 roku zamek był już ukończony przynajmniej w stopniu umożliwiającym jego bieżące użytkowanie. Zakończenie budowy bydgoskiej warowni przypada zapewne na przełom lat 50/60 XIV wieku, wiemy bowiem, iż w 1362 roku zamieszkiwał już tutaj miejscowy starosta.

Po śmierci Kazimierza Wielkiego zamek w latach 1370-1377 był własnością królewskiego wnuka, księcia słupsko-szczecińskiego Kazimierza, zwanego Kaźkiem. Książę wysoko musiał cenić rezydencjonalno-obronne walory bydgoskiego castrum, skoro właśnie tutaj najczęściej przebywał, założył swoją kancelarię i gdzie w końcu – po nieszczęśliwym wypadku podczas oblężenia Złotoryi – zmarł 2 stycznia 1377 roku. Po nim władzę nad zamkiem objął książę opolski Władysław. Ostatecznie warownia wróciła w skład państwa polskiego w 1390 roku.

 dalej